CZYNNIKI WARUNKUJĄCE DOJRZAŁOŚĆ SZKOLNĄ

Osiągnięcie odpowiedniego rozwoju w sferze umysłowej, fizycznej i emocjonalno – społecznej, uwarunkowane jest wieloma czynnikami, głównie zaś wrodzonymi zadatkami organicznymi dziecka, jego działalnością, środowiskiem oraz wychowaniem i nauczaniem. W zasadzie więc rozwój psychofizyczny dziecka, a tym samym dojrzałość szkolną, określają wskaźniki biologiczne i psychiczne. Według dialektycznej teorii rozwoju psychicznego, działanie dziecka kształtuje jego psychikę i świadomość, które rozwijają się pod wpływem określonych czynników, a rozwój ma charakter dynamiczny w odniesieniu do działania i czynności. Wskazując na wymienione czynniki – pierwsze dwa określa jako czynniki biologiczne, a pozostałe jako społeczne. Zadatki wrodzone określają to, z czym dziecko przychodzi na świat, a więc cechy fizyczne odziedziczone po przodkach, jak kształt nosa, kolor oczu, typ budowy anatomicznej, grupa krwi, a także właściwości układu nerwowego, który powiązany jest z innymi układami w organizmie. Funkcjonowanie układu nerwowego kształtuje się i rozwija wraz z wiekiem, a jego plastyczność i podatność na wpływy otoczenia jest szczególnie duża w okresie przedszkolnym.

Aktywność własna związana jest ściśle z działaniem dziecka, zależna od poznawania i zrozumienia przez nie otaczającej rzeczywistości. Dziecko samorzutnie wykonuje czynności, obdarzone jest bowiem aktywnością, będącą swoistą formą kontaktów z otoczeniem. Działanie to mobilizuje dziecko do wykonywania nowych czynności, poznawania nowych sytuacji drogą ćwiczeń, rozwiązywania coraz trudniejszych zadań. Aktywność dziecka w wieku przedszkolnym przejawia się w zabawie, w czynnościach dnia codziennego, którymi w domu powinni kierować rodzice, a w przedszkolu wychowawcy. Tak więc rozwój dziecka, który jest uwarunkowany zadatkami wrodzonymi i jego aktywnością, jest ściśle powiązany i uzależniony od czynników społecznych. Środowisko społeczne, w którym dziecko żyje i rozwija się, a więc rodzina, grupa rówieśnicza, przedszkole mają duży wpływ na kształtowanie się wszechstronnego rozwoju dziecka. Samorzutnie naśladuje ono m.in. zwyczaje panujące w domu i otoczeniu, w którym przebywa.

Wychowanie i nauczanie jest też powiązane z wyżej wymienionymi czynnikami rozwoju. Organizując działalność dziecka, wychowawca stwarza sytuacje wychowawcze tzn. odpowiednie kontakty z otoczeniem, przyrodą. Świadomie i celowo podejmuje trud w kształtowaniu czynności psychicznych, wyrabia nawyki, nowe sprawności i umiejętności. W tym procesie wychowania występują również elementy uczenia się, a w wieku przedszkolnym trudno je ściśle rozgraniczać. W każdym procesie wychowawczym zawarte są ćwiczenia utrwalające nabyte umiejętności, przekształcanie się doświadczeń w wiedzę. Działaniem dziecka kierują dorośli nie tylko w sposób żywiołowy, lecz też w sposób zorganizowany, zaplanowany – działając na dziecko przez obcowanie z nim i współdziałanie, a ponadto przez nauczanie i wychowanie w powołanych do tego instytucjach.

Stwierdzona zależność osiąganego przez dziecko rozwoju od środowiska, odnosi się do wszystkich aspektów tego rozwoju. Cokolwiek ma związek ze środowiskiem społecznym jednostki, może wpływać na rozwój dziecka, a tym samym na osiągnięcie dojrzałości szkolnej.

Wielu autorów stwierdza, iż spośród środowisk wychowawczych naturalnych szczególne znaczenie dla rozwoju i wychowania dzieci ma rodzina. Wyróżnia się dwa rodzaje środowisk wychowawczych: naturalne (rodzina, grupa rówieśnicza, otoczenie sąsiedzkie) i intencjonalne (przedszkole, szkoła).

Każdy z wymienionych czynników rozwoju dziecka w wieku przedszkolnym, jest złożony i oddziałuje na nie ze szczególną siłą, decyduje o kierunku tego rozwoju i jego przystosowaniu do warunków szkolnych.

Do najistotniejszych czynników ułatwiających i utrudniających osiągnięcie dojrzałości do nauki uznaje się:

Czynniki ułatwiające przystosowanie szkolne:

  • Wysoki poziom inteligencji

  • Harmonijny rozwój psychiczny

  • Równowaga procesów nerwowych – pobudzania i hamowania

  • Stosowny do wieku poziom analizy i syntezy wzrokowej oraz słuchowej

  • Lateralizacja nie wykazująca zaburzeń

  • Prawidłowy stan opieki i organizacji życia rodzinnego

  • Właściwy kierunek wychowania w rodzinie

  • Prawidłowa współpraca rodziny i przedszkola

  • Specjalne oddziaływania mające na celu przyspieszenie rozwoju.

  • Czynniki utrudniające przystosowanie szkolne:

  • Opóźniony rozwój inteligencji

  • Dysharmonijny rozwój psychiczny

  • Zaburzenia dynamiki procesów nerwowych

  • Opóźniony poziom analizy i syntezy wzrokowej oraz słuchowej

  • Zaburzenia lateralizacji

  • Nieprawidłowości w dziedzinie opieki nad dzieckiem i organizacji życia w rodzinie

  • Niewłaściwy kierunek wychowania w rodzinie

  • Brak współpracy rodziny i przedszkola

  • Ukazane czynniki rozwoju dzieci wyodrębniają elementy różnic indywidualnych pod względem tempa i rytmu tego rozwoju. Dlatego też środowiska wychowawcze instytucjonalne (przedszkole) odgrywają znaczącą rolę w częściowym wyrównywaniu braków rozwojowych w okresie poprzedzającym podjecie obowiązku szkolnego. Adaptację szkolną szczególnie utrudniają zaburzenia rozwojowe. Wiek przedszkolny jest okresem intensywnego tempa rozwoju, którego prawidłowy przebieg, jak wiadomo, ma decydujące znaczenie dla późniejszych lat życia.

    Literatura:
    "Dojrzałość szkolna dzieci a środowisko" B. Wilgocka – Okoń
    "Problemy wychowawcze wieku przedszkolnego" D. Siemek

    Opracowała: mgr Bożena Maryjańska